Lęk, niepokój oraz napięcie należą do najczęściej odczuwanych emocji przez ludzi. W odpowiedzi na sytuacje postrzegane jako zagrażające, organizm uruchamia mechanizmy obronne, niezależnie od tego, czy zagrożenie jest rzeczywiste, czy wywołane przez stan psychiczny. W przypadku osób z zaburzeniami lękowymi, reakcje stresowe i uruchamianie mechanizmów neuronalnych, hormonalnych oraz immunologicznych są nasilone w sytuacjach, które dla innych osób nie są szczególnie stresujące.
Mechanizmy stresu i objawy
U osób zdrowych reakcje lękowe są wynikiem aktywacji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza oraz współczulnej części autonomicznego układu nerwowego. U osób z zaburzeniami lękowymi, ten mechanizm jest nadreaktywny i wywołuje reakcje stresowe nawet w neutralnych sytuacjach, jak przebywanie w dusznym pomieszczeniu, krytyka ze strony obcych ludzi, czy też bez wyraźnej przyczyny. Objawy wegetatywne lęku obejmują tachykardię (przyspieszenie akcji serca), wzrost ciśnienia, bladość skóry, nadmierne pocenie się, biegunkę, rozszerzenie źrenic oraz wzrost poziomu glukozy we krwi.
Rodzaje zaburzeń lękowych
1. Lęk uogólniony
W lęku uogólnionym dominuje chroniczne poczucie zagrożenia, niepokój, zamartwianie się i przewidywanie negatywnych scenariuszy. Często występują także objawy fizyczne, takie jak napięciowe bóle mięśni, zaburzenia snu, trudności w koncentracji oraz przewlekłe zmęczenie.
2. Napad paniki
Napad paniki to nagły i intensywny atak lęku, któremu towarzyszą objawy somatyczne, takie jak kołatanie serca, duszność, dławienie się, ból w klatce piersiowej oraz irracjonalne myśli dotyczące np. zawału serca, utraty kontroli nad sobą lub śmierci.
Osoby cierpiące na napady paniki często zgłaszają się do lekarzy rodzinnych lub na pogotowie z objawami, które są błędnie interpretowane jako kardiologiczne, co prowadzi do licznych, niepotrzebnych badań diagnostycznych.
3. Hiperwentylacja
Hiperwentylacja to jedno z najczęściej występujących zaburzeń oddechowych związanych z lękiem. Polega na przyspieszeniu i pogłębieniu oddychania, co prowadzi do spadku poziomu dwutlenku węgla we krwi. Może to skutkować uczuciem duszności, skurczami oskrzeli oraz parestezjami (mrowienie, drętwienie), a w skrajnych przypadkach nawet napadami tężyczki.
4. Zaburzenia pod postacią somatyczną
Zaburzenia somatyzacyjne to takie, w których głównym objawem są dolegliwości fizyczne, ale ich źródło ma charakter psychiczny. Pacjenci skarżą się na objawy z jednego układu (np. „nerwica żołądka”) lub wielu układów jednocześnie, często nie zdając sobie sprawy z ich psychologicznej genezy. Do tej grupy należą również zaburzenia hipochondryczne, w których pacjenci nieustannie martwią się o swoje zdrowie, doszukując się w sobie poważnych chorób.
5. Fobie
Fobie to specyficzne, uporczywe lęki wywoływane przez określone sytuacje lub obiekty, np. fobia społeczna, klaustrofobia, agorafobia czy fobie dotyczące zwierząt (np. pająków, szczurów). Osoby cierpiące na fobie zdają sobie sprawę z irracjonalności swoich obaw, jednak ich unikanie często zaburza codzienne funkcjonowanie.
Biologiczne podłoże zaburzeń lękowych
Współczesna wiedza medyczna wskazuje, że poza czynnikami psychologicznymi, istotną rolę w rozwoju zaburzeń lękowych odgrywa dysfunkcja układów neuroprzekaźnictwa, zwłaszcza serotoninergicznego, noradrenergicznego i GABA-ergicznego. Nieprawidłowa regulacja tych układów prowadzi do nadmiernej reaktywności emocjonalnej i objawów lękowych.
Leczenie zaburzeń lękowych
Psychoterapia odgrywa kluczową rolę w leczeniu zaburzeń lękowych, jednak współczesna terapia często łączy ją z farmakoterapią. Najczęściej stosowane są leki z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (np. paroksetyna, sertralina, citalopram, escitalopram), które wykazują wysoką skuteczność. W przypadku krótkotrwałych epizodów lękowych, pomocne mogą być również leki z grupy benzodiazepin (np. diazepam, lorazepam, alprazolam), jednak ich stosowanie powinno być ograniczone ze względu na ryzyko uzależnienia.
Literatura:
- Bilikiewicz, A., Psychiatria, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2018.
- Wciórka, J., Zaburzenia lękowe w praktyce klinicznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2016.
- Pużyński, S., Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10, Wydawnictwo Vesalius, Kraków 2014.
- Majkowicz, M., Psychoterapia zaburzeń lękowych, Wydawnictwo GWP, Gdańsk 2017.
